Απ’τον Μπρεχτ στον... Καββαδία, ιστορίες απ’το σέλιλοϊντ



Σαν σήμερα, πριν από 123 χρόνια, στις 10 Φεβρουαρίου 1898, γεννήθηκε ο μεγάλος κομμουνιστής διανοούμενος Μπέρτολτ Μπρεχτ. Ισως ο μεγαλύτερος θεατρικός συγγραφέας του 20ού αιώνα και, παράλληλα, σκηνοθέτης, ποιητής, πολυτάλαντος καλλιτέχνης. Ο Μπρεχτ έδωσε όλες του τις δυνάμεις σκύβοντας πάνω στα ανθρώπινα προβλήματα, για να δείξει μέσα από το έργο του το δρόμο της απελευθέρωσης του ανθρώπου από την ταξική εκμετάλλευση και τον πόλεμο ως μια από τις μορφές της.

Επίσης σημερα συμπληρώθηκαν 46 χρόνια από το θάνατο του Νίκου Καββαδία, του μεγάλου αυτού Κεφαλονίτη ποιητή της θάλασσας και του αγώνα, που μας καλούσε να κυνηγήσουμε το ανέφικτο, χορεύοντας πάνω στο φτερό του καρχαρία.


Έτσι λοιπόν στην εκπομπή «Μουσική στο Celluloid» αποφασίσαμε να κάνουμε ένα κινηματογραφικό ταξίδι αφιερωμένο στο έργο των 2 αυτών μεγάλων δημιουργών.


ΜΠΕΡΤΟΛΤ ΜΠΡΕΧΤ

Μπέρτολτ Μπρεχτ, ο άνθρωπος που ενέπνευσε με το λόγο και το έργο του την Λαϊκή ιστορική και πολιτική συνείδηση.

Γερμανός δραματουργός, λιμπρετίστας, συγγραφέας, ποιητής, θεωρητικός του θεάτρου και σκηνοθέτης, ο Μπρεχτ πάντα πίστευε ότι η τέχνη μπορεί να χρησιμοποιηθεί με επαναστατικό τρόπο. Στο έργο του εξερευνά τον προβληματισμό αυτό και κυρίως ρωτάει: «Τι είναι πολιτική τέχνη;». Ταυτόχρονα παρέχει στον κινηματογράφο και τα αισθητικά εργαλεία για να δημιουργηθεί πολιτική τέχνη.

Η συγγραφική του πένα, πάντα στρατευμένη στις πανανθρώπινες αξίες της Κοινωνίας χωρίς ανθρώπινη εκμετάλλευση, συγκίνησε άπειρους δημιουργούς απ’ όλες τις μορφές της Τέχνης αποτελώντας έμπνευση για το μετέπειτα έργο τους.

Ο κινηματογράφος δεν θα μπορούσε να μείνει έξω από το έργο του μεγάλου δημιουργού. Όμως ο Μπρεχτ δεν ήταν ένας τυχαίος "ανώδυνος" στοχαστής και συγγραφέας όπου το έργο του θα μπορούσε να περάσει εύκολα στα μεγάλα Κινηματογραφικά studios.

Η εποχή του, ήταν η εποχή που μεσουρανούσε το Αμερικάνικο Hollywood και ο αντικομμουνισμός ζούσε και βασίλευε στην βιομηχανική κινηματογραφική παραγωγή. Παρ' όλα αυτά, εκείνη την εποχή, υπήρξαν σκηνοθέτες, που κάθε άλλο από υποταγμένοι υπήρξαν σε αυτήν την ντιρεκτίβα.


«Τα μυστήρια ενός κουρείου» - Die Mysterien eines Frisiersalons (1923)

Πρόκειται για μια σουρεαλιστική φάρσα που εγκαινιάζει τη σχέση του Μπρεχτ με τον κινηματογράφο, ενώ διασώζει την υποκριτική δεινότητα του θρυλικού κωμικού σταρ Καρλ Βάλεντιν.

Ο Μπρεχτ ήταν μόλις 25 χρονών, όταν γοητεύτηκε από τον ήδη διάσημο Βάλεντιν-ηθοποιό, περφόρμερ σε καμπαρέ, κλόουν, συγγραφέα και παραγωγό ταινιών. Τον θαύμαζε τόσο πολύ που ομολογούσε ότι «από αυτόν έμαθα τα περισσότερα από όσα ξέρω» και τον συνέκρινε με τον Τσάρλι Τσάπλιν γιατί κι αυτός «δεν κατέφευγε στη μίμηση και στη φτηνή ψυχολογία». Ακόμα και μετά από αυτό το κινηματογραφικό πείραμα, ο Μπρεχτ ζητούσε πάντα τη γνώμη του για τα θεατρικά του έργα.

Οι σκηνές της ταινίας θυμίζουν πολύ τα νούμερα που παρουσίαζε ο Βάλεντιν στις μπυραρίες του Μονάχου και τα καμπαρέ, με επιρροές από τα ανατρεπτικά καλλιτεχνικά κινήματα του μεσοπολέμου, το Νταντά, τον Εξπρεσιονισμό και την Νέα Αντικειμενικότητα, ήταν βλέπετε τα πρώτα καλλιτεχνικά βήματα του Μπρεχτ και δεν ειχε διαμορφώσει ακόμα μια ολοκληρωμένη κοσμοθεωρία.

Ο Βάλεντιν υποδύεται έναν ανόητο κουρέα, υπεύθυνο για πολλά από τα μυστήρια που συμβαίνουν στο κουρείο του. Κουρεύει τους πελάτες άσχετα από τις επιθυμίες τους, ενώ η βοηθός του καταστήματος κάνει μοιραία λάθη… Ένα γκροτέσκο σκετς, που χρησιμοποιεί μοτίβα της ψυχανάλυσης και παίζει με το σοκ και την ηδονή.



«Η Όπερα της πεντάρας» - Die Dreigroschenoper (1930)

Η Όπερα της πεντάρας, ένα από τα πιο γνωστά παγκόσμια έργα του Μπρεχτ μεταφέρεται στον Κινηματογράφο λίγα χρόνια μετά τη γραφή του (1928). Ένα έργο γραμμένο με καυστική κοινωνικοπολιτική σάτιρα στα ερείπια που αφήνει πίσω της το μεγάλο καπιταλιστικό κραχ του 1929.

Η ταινία αναδείχτηκε σε δύο εκδόσεις: Την Γερμανική και τη Γαλλική.

Το έργο σκηνοθέτησε ο Τσέχος Γκέοργκ Βίλχελμ Παμπστ, την σεναριακή προσαρμογή έκανε ο Μπέλα Μπαλάζ, τη Μουσική, μια αξεπέραστη συγκλονιστική πραγματικά μουσική, έγραψε για το έργο ο Κουρτ Βάιλ. H ίδια η "Η Όπερα της πεντάρας" του Μπρεχτ είναι βασισμένη στο έργο του Τζον Γκέι "Η Όπερα του ζητιάνου" (1728).


Ο Μπρέχτ διατήρησε το σατιρικό ύφος, καυτηριάζοντας έντονα την Αστική υποκρισία. Το έργο παραμένει διαχρονικά μοναδικό ως ένα σατιρικό κατηγορώ του καπιταλιστικού συστήματος εκμετάλλευσης, σύμφυτο με την ανεργία και την εμπορευματικοποίηση των πάντων ακόμα και του ανθρώπινου πόνου, της ελεημοσύνης.


Βρισκόμαστε στο Λονδίνο του 20ου αιώνα. Ο Παράνομος Mackie γνωστός και ως "Το μαχαίρι" στο κόσμο του εγκλήματος παντρεύεται την Polly. Το πρόβλημα έγκειται στο ότι δεν το γνωρίζει ο Πατέρας της ο οποίος και είναι ο "βασιλιάς των ζητιάνων" της πόλης.

Ο Σκηνοθέτης ξεκίνησε τα γυρίσματα το 1930 σε δύο εκδοχές. Την Γερμανική και τη Γαλλική με διαφορετικούς ηθοποιούς στους ρόλους των πρωταγωνιστών αλλά με ίδιους ηθοποιούς και σκηνικά στους λοιπούς ρόλους.

Η Πρεμιέρα της ταινίας έγινε στη Γερμανία στις 19 Φλεβάρη 1931 και φυσικά η τεράστια απήχησή της και επιτυχία της διαχύθηκε σε ολάκερο τον κόσμο.

Η φήμη της ταινίας έφτασε στις ΗΠΑ και η ταινία προβλήθηκε στις 13 Απρίλη 1933 στο Empire Theatre New York.

Η ταινία είναι από τις πρώτες συλλεκτικές μεγάλες δημιουργίες του ομιλούντος κινηματογράφου.

Το Soho του Λονδίνου, το περιθώριο, η εξαθλίωση των ζητιάνων και των απόκληρων σε συνδυασμό με την εκμετάλλευσή τους από το οργανωμένο έγκλημα δίνεται με μοναδικό τρόπο από

τον Τσέχο σκηνοθέτη, τόσο στο χώρο όσο και στο χρόνο.

"Σκοτεινή" φωτιστικά ταινία, βουτηγμένη στις σκιές, αναδεικνύει με μοναδικό τρόπο το στοιχείο της διαφθοράς.

Η ανυπέρβλητη μουσική της και τα τραγούδια της έχουν τον δέοντα Κυνισμό τους για την αφελή αγάπη ("ΜΑΚ Ο ΜΑΧΑΙΡΟΒΓΑΛΤΗΣ"), για τη ρεαλιστική αγάπη ("ΤΟ ΓΑΜΗΛΙΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΩΝ ΦΤΩΧΩΝ"), τον κυνισμό του στρατού ("ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΩΝ ΚΑΝΟΝΙΩΝ") και τον κυνισμό της απέχθειας ("Η ΤΖΕΝΗ ΤΩΝ ΠΕΙΡΑΤΩΝ").


Αρκετά χρόνια μετά, λίγο πριν το μεγάλο πόλεμο έρχεται το δεύτερο αριστούργημα του Μπρεχτ να αναδειχτεί στον Κινηματογράφο

90 πλέον χρόνια από την πρεμιέρα της ταινίας, το έργο παραμένει το ίδιο επίκαιρο και σαρκαστικό, ένα σκληρό «κατηγορώ» προς το καπιταλιστικό σύστημα και την εκμετάλλευση των αδύναμων κρίκων της κοινωνίας, των χαμηλόμισθων ή των ανέργων και την ανάγκη τους για δουλειά. Ο Μπρεχτ λέει ότι εμπόριο μπορούν να γίνουν τα πάντα _ ακόμη και η ελεημοσύνη! Η ταινία είναι μια επίκαιρη επιλογή και κριτικό σχόλιο για τις εποχές που διανύουμε, εποχές όπου το σύγχρονο κοινωνικοοικονομικό σύστημα περνά ξανά κρίση, επιπτώσεις τις οποίας θα βρούμε μπροστά μας στο άμεσο μέλλον.




«Kuhle Wampe: Σε ποιον ανήκει ο κόσμος;» (1932)

Ταινία σε σενάριο Μπ. Μπρεχτ - Ερνστ Οτβαλντ, και σκηνοθεσία του Σλάταν Ντούντοφ με τους Χέρτα Τιέλε, Ερνστ Μους, Μάρτα Βόλτερ.

Kuhle Wampe ήταν μια κατασκήνωση έξω από το Βερολίνο στα χρόνια της άνθισης του ναζισμού. Όμως το Wampe στην βερολινέζικη διάλεκτο σημαίνει επίσης «στομάχι», και ο τίτλος κάνει ένα λογοπαίγνιο και υποδηλώνει «Άδειο στομάχι», δείχνοντας τη φτώχεια και την πείνα της εργατικής τάξης. Γραμμένο από τον Μπρεχτ και τον Ερνστ Οτβαλντ, το «Kuhle Wampe» ανήκει στις πιο γνήσια «μπρεχτικές» ταινίες που έχουν γυριστεί ποτέ. Το αποστασιοποιημένο παίξιμο των ηθοποιών, η ηχητική αντίστιξη, οι εσκεμμένες ανακολουθίες, στοιχεία που συναντάμε σε όλα τα θεατρικά έργα του Μπρεχτ ενώνονται σε ένα ριζοσπαστικό δείγμα της αποκαλούμενης Νέας Αντικειμενικότητας, δηλαδή της τάσης της εποχής στη Γερμανία για τέχνη με κοινωνική συνείδηση κ